Powerofdreams

Karapapak Türkleri; (Kendi adlandırmaları; Karapapah, Karapapahlar, Qarapapaq, Terekeme) Borçalı-Kazak boyundan gelen, Kıpçak Kuman, Bulgar ve Hazar Türkleri'nin Ön-Asya'daki koludur. Borçalı ve Kazak diye iki kola ayrılırlar. Kafkasya'da ve yakın bölgelerde dağınık bir vaziyette yaşayan Karapapak Türkleri'ne, siyah astragan kalpak giydikleri için komşuları bu adı vermişlerdir. Karapapaklar bazen Karakalpaklarla karıştırılır. Ama herhangi bir bağıntısı bulunmamaktadır.
Terekeme terimi Arapça Türkmen kelimesinin çoğulu Terakime'den gelmektedir.



Tarihsel bilgi

Çıldır ve Ardahan’daki Karapapaklar (ve Terekemeler) önceden Güney Gürcistan’da da, Kazak Şemsettin Hanlığı'nın Kazak ve Borçalı bölgelerindeki Debed ve Borçalı nehirleri boyunca yaşarlardı. 1828 yılında imzalanan Türkmençay Anlaşması’ndan sonra bir bölümü Kars’a ve bir bölümü de Azerbaycanı'nın Sulduz bölgesine, Ushnu’nun doğusuna göç etti. Karapapaklar ayrıca Hazar Denizi kıyısında, Gamri Uzun’dan Derbent’e uzanan ovada yaşardı.
90-100 hanelik bir Terekeme grubu, 1904 yılında Türkiye’ye yerleşmek için başvuruda bulundu. Bir kısmı o zaman Rusların elinde bulundurduğu Kars’a, bir kısmı Ardahan geldi; diğerleri Adana’ya, geri kalanlar ise 1914 yılında Malazgirt’ten Sivas’ın Tutmaç, Büyükköy ve Kurdoğlu, Kızıldikme, Kuşkaya ve Yarhisar köylerine göç ettiler. Fakat daha önce, 1877’de, Sivas’ta ( Yıldızeli´nde ) en az 20 Terekeme köyü bulunmaktaydı. Aynı zamanda Tokat, Amasya'da Terekeme Köyleri bulunmaktadır.
Diğerleri ise 1921’de Rusların çekilmesiyle Kars’a geldiler; bunlar Gümrü Antlaşması'yla gerçekleşen nüfus mübadelesiyle Akbaba, Tiflis, Kazak ve Borçalıbölgelerinden göç ettiler.
Von Hellwald’ın (1878-99) kaydettiğine göre, Rus işgalinden önce Osmanlı topraklarında 105 köyde 29.000 Karapapak yaşıyordu.

Din

Karapapak Türkleri İslam dini Hanefi ve Şii mezheplerine mensuptur.

Dil

Terekemece. Türkçe'nin kendilerine has bir şivesini konuşmaktadırlar. Fakat ne tam Anadolu Türkçesi ne da Azeri Türkçesidir, Bundan dolayı Terekemece veya Karapapakça demek doğru olacaktır. Zira Anadolu şivesinde olmayan bazı sesler ve harfler ancak X, Q kullanılmak sureti ile Terekemece'de hayat bulabiliyor.
ÖRN : xangel (ğğangel) : Mantı
ÖRN : xaber (ğaber) : Haber
ÖRN : ayaq (ayağğ) : Ayak
Hala Türkiye tarafından yeterli bilimsel bir araştırma yapılmamıştır. Bilinen sadece Sovyet Milliyetler Komiserliğinin araştırmaları vardır. Bu raporların ve belgelerin akibeti de belli değildir..

Genel Nüfus Dağılımı

• Kars, Tiflis, Bakü üçgeni arasındaki ve çevrenideki topraklar Terekemelerin doğal ana yurtlarıdır (Neredeyse tüm Aşağı Kafkaya)...

Türkiye içinde ; Kars Muş Amasya üçgeni Terekeme nüfusu açısından zengindir.
Özellikle, Kars Çıldır ve Arpaçay Selim, Susuz, Kağızman, Ağrı,Taşlıçay,Tutak Sivas (kangal-ulaş) Muş-Bulanık ilçelerinde bulunurlar.
1900 yıllarda ve daha önceki göçlerde ; -Muş-Malazgirt,Bulanık -Amasya -Sivas ve çevre illerine de Osmanlı devleti tarafından "müslüman-türk-sunni" nüfusunu dengelemek açısından Terekemeler yerleştirilmiş ve bazı diğer halklara mensup vatandaşlardan alınan evler ve hatta topraklar verilmiştir. Bu 3 il ve Tokat, Ağrı, Erzurum ile çevrelerinde halihazırda Terekemeler yaşamaktadır.
Rusların 1877’de Kars’ı işgal etmelerinden sonra, içlere doğru çekilen Karapapaklar Sivas, Tokat ve Zile’de köyler oluşturmuşlardır. Bunlardan biri olan Acıyurt, 1877’de hali hazırda Karapapak nüfusuna sahiptir. Ayrıca Kayseri’de iki köyün (Pınarbaşı ve Sarız) Karapapak nüfusuna sahip olduğu kaydedilmiştir. bu arada Amasyada unutulmamalıdır.

Ağrı merkez 25 köy

Ağılbaşı (hacıhano..bu köyde kaldıysa eğer 2-3 hane vardır) Küpkıran (aşağıküpkıran demek lazım,şehirle birleştiği için artık bir Türk köyü denemez.ama eski köy kısmında Türkler(karapapaklar) çoğunluktur.) Aşkale (3-5 hane anca...) Baloluk (keşiş...250 hane 1000 kişilik nüfus...artık mahalle olacak fakat 8-10 hane dışında nüfusun tamamı kürttür.) Çukurçayır (yekmal..%100) Tezeren (amat..bu köy karapapak değil ahıska muhaciri ve %90 türk) Yığıntepe (%50) Yolluyazı (dambat...%50) Yolugüzel (boşik...%50) Yoncalı (en iyi ihtimalle %30) Çakıroba (sofyan.. en iyi ihtimalle 2-3 hane) Geçitalan (gerger.. en iyi ihtimalle %30) Hıdır (%70) Kazlı (5-6 hane) Otlubayır (mezre... %100) Özbaşı (birikan..%70) Sarıdoğan (poxan.. %30) Yazılı (mengeser..%90) bu listeye suçatağı=demizxan köyü yazılmamış.karapapaktır,%60 Türktür.ayrıca ballıbostan=qazer köyünde her ne kadar kürtçe konuşsalar da polat ve aslan aileleri karapapaktır.köyün en az yarısı bu ailelerdendir.oğlaklı=korkoadaman köyünün de en az %30'u ve bağlı mezrası karapapaktır.eskiharman=qevrqevrk köyünde 20-30 hane geçitalan=gerger köyünden göç edip yerleşen karapapak aileler vardır.karapapak veya ahıskalı olduğundan emin olmadığım tellisırt=cimkani eleşkirt köyü de Türk köyüdür.ağrı merkez ilçesinin üzerine kurulduğu karaköse köyü de bildiğim kadarı ile karapapak köyü imiş ve halkından bazı aileler -ki bana söylenilen 15-20 hane oldukları yönünde- halen ağrı'da yaşamaktadır.
Boztoprak , Esenköy , Sarıdoğan , Yukarıküpkıran , Konuktepe , ozanlar , Sarıtaş , Kumlugeçit , Akbulgur , Güvenli , Hacısefer ,
köylerinin ise eskiden karapapak köyleri olması muhtemeldir ancak son durumları belirsiz olup bilgi bulunmamaktadır.(not:uzun yıllar ağrı merkezde yaşamış biri olarak şunu söyleyebilirim:sarıdoğanda bingöl ve oğuz aileleri karapapktır ayrıca hacısefer köyünün sahibi acarbay ailesi de karapapak kökenli olabilir fakat boztoprak=hanereş,esenköy=boti,yk.küpkıran=eyüppaş aküpkıran,konuktepe=bavina,ozanlar=iranos,sarıtaş= gevirgezo,kumlugeçit=çimkanıhamur,akbulgur=keşiş,g üvenli=şebo köylerinde kesinlikle karapapak yoktur

Eleşkirt 7 köy

Güvence (çilikan..%30) Mollasüleyman(bu köy karapapak değil ahıska muhaciri..%50) Süzgeçli (remika...%90) Uzunyazı (hoşyan..ahıskalıdır.%70) Yücekapı (hanzır..beldedir ve ahıska muhaciridir..%70) buraya ahıskalı nüfusu bulunan çiftepınar=çeli ve arifbey köyleri eklenmemiş..ayrıca merkezde de kalabalık bir ahıskalı nüfus vardır..dolutaş=mardo köyünde de 3-5 hane karapapak Türkü bulunur..
Eleşkirt'in içi ; 1970 ler civarında 250 hane bulunmaktaydı. Hali hazırda 90-100 hane vardır. Göçler ve çeşitli başka sebepler nedeniyle asimilasyon kaçınılmaz olmuştur. Eleşkirt merkez şu an için yoğunluklu Kürt, az sayıda Ahıska muhaciri ve 90-100 hane Karapapak tan oluşmaktadır..

Taşlıçay 7 köy

Tamamı terekemedir azeri yok denecek kadar azdır.Terekeme varlıgını korumaktadır.(maalesef katılmayacağım..merkez %40 azeri denilen caferi mezhebinden Türk (yaklaşık 2000 kişi) ve kalanı 20-25 hane karapapak dışında kürt,ayrıca yk.taşlıcay ve yassıkaya (hocik) köyleri yarı yarıya azeri ve kalan nüfus kürttür..karapapak köyleri; ikiyamaç=mirzahan %60,geçitveren=gülasor %95,yk.toklu=yk.gundeperi %80,aş.toklu=aş.gundeperi %30,kumlubucak %50...ayrıca bayramyazı=aligor köyünde 3-5 hane azeri ve çöğürlü=leşko köyünde 3-5 hane karapapak yaşar..)

Tutak 13 Köy

AKYELE=mollaşemdin, Bayındır, Daldalık(şeyhzilan, Esmer, İsaabat, Kılıçgediği=hanik, Sincan,
Tuluklu=musik, Yayıklı=ohan,
Çobanoba, Palandöken, Ekincek, Gültepe,
Akyele (Mollaşemdin) Tutak'ın en büyük karapapak köyüdür..ayrıca tutak merkezin en az %60 ı karapapaktır.palandöken'de Türk neredeyse kalmamıştır.çobanova,ekincek ve gültepeyi ben duymamıştım.benim bildiklerim listenin ilk bölümüne ilaveten geçimli=şemi,aş.külecik=dadıxan suvar köyü eskiden Karapapak köyüdür son durumu bilinemiyor.e Dereköy ve Batmış köyleri Karapapakların köylerine bitişik olup bir miktar karapapak yaşıyor olabilir ancak güncel bilgiler mevcut değildir.

Muş Merkez ilçe 47 köy

Karapapaklar tarafından Muş ovası 1926 yıllarından sonra yerleşime açılmış olup merkez ilçede 47 adet köyde değişik miktarlarda Karapapak nufus bulunmakta idi.Son yıllardaki göç olayları ile köylerin yapısında değişiklikler olmuştur.En bilinen Karapapak Terekeme köyleri Muratgören, Yağcılar, vs dir.

Muş Bulanık 12 köy

Bulanık ilçesine 1926 1932 yıllarında Gürcistan ve Kars bolgelerinden göç ederek yerleşmişlerdir.Arakonak (odunçor),Mescitli,Üçtepe (Mirbar),Yoncalı kurdukları köylerden en bilinenleridir.Diğerleri hakkında henüz bilgi yoktur.Bulanık merkeze bağlı 9 köy ,Erentepe bucağında 1 köy (hoşgeldi veya oğlakkaya köylerinden biri )ile Karaağıl bucağına bağlı 2 köyde yaşarlar.

Muş Malazgirt 7 köy

Toplam 7 adet köy kurmuslardır .adları hakkında bilgi yoktur.

Gürcistan

Samshe-Javakheti ( Güneybati Gürcistanda ) Akhalkalaki ( Ahılkelek) Bogdanovka ilçelerinde yaşarlar ama asıl büyük kısmı 1944 Ahıska Sürgününde Rusya'nın muhtelif yerlerine sürgün edilmişlerdir. Başka bir Karapapak Topluluğu da Doğu Gürcistan da Borcalo da ( Borçalı ) da ikamet etmekdedirler.Halen Gürcistan sınırları içerisinde binlerce karapapak yaşamktadır. Azerbaycan sınırına yakın birçok köy bulunmaktadır.

İran (Güney Azerbaycan)

Bilhassa Sulduz Bölgesinde yaşarlar.

Rusya Federasyonu

Dağıstan da 10 Terekeme Köyü olduğu belirtilmektedir.bunlar:Cimikent;Ulu-Terekeme; Tatlar;Berekey;Karadağlı; Padar; Deliçoban; Velikent; Salik;Kala. Aynı zamanda Stavropol da 1944 Ahıska Vilayetinden sürgün edilen Karapapak Türkleri ikamet etmekdedirler. Bunların büyük kısmını ABD ye iskan için bekletilmektedir.

Ermenistan

Bilhassa Kuzeybatı Ermenistan Bölgesi - Amasiya ilçesinde (tarihi Akbaba ve Şöreyil bölgeleri) ( Şirak Vilayeti ) de 1988 öncesine kadar büyük bir Karapapak topluluğu (22 000 kişi - ilçe nüfusunun yüzde 94-ü)) yaşamaktaydı. Bugünkü Bölge ise tamamıyla rusların yardımıyla uygulalanan vahşi yöntemlerle Türklerden arındırılmıştır durumdadır.

Ukrayna

Ukraynada'ki Türk Karapapak Topluluğu 1944 Ahıska (Gürcistan) sürgünü insanlardır. Halen Ukrayna Hükümeti bu insanlara Vatandaşlık vermemekte israr etmekdedir ve olayın Gürcistan'in sorumluluğu olduğunu iddia etmektedir.
İSTANBUL
KAYIŞDAĞI MAHALLESİ (150 HANE), SARIGAZİ (110 HANE), YENİDOĞAN (70-80 HANE), SULTANBEYLİ (15-20 HANE), FİKİRTEPE (Kesin olmamakla beraber 300 HANE), MALTEPE (50-60 HANE)