Powerofdreams

Codex Cumanicus (Kodeks Kumanikus), Kıpçakça (Kumanca-Komanca) sözlük-metinler derlemesi. Latince olan bu ad Kıpçak Kitabı olarak Türkçeye çevirilebilir.
El yazması özgün örnek İtalya-Venedik San Marko kütüphesinde, Biblioteca Divi Marci – Biblioteca Nazionale di S. Marco – Biblioteca ad templum Divi Marci Venetiarum, Venezia, Mss. latini, Fondo antico, Collocazione 1597, Codex DXLIX / № 549 sayı ile saklanmaktadır.
Birçok bilim adamına göre San Marco Kütüphanesi'ndeki elyazması, Alman ve İtalyan kitapları olarak ikiye ayrılmaktadır. Macar Türkolog Lajos Ligeti (1902-1987), kitabın birinci bölümünü Çevirmen kitabı (Interpretor's Book), ikinci bölümünü Misyoner kitabı olarak sınıflandırır. [1]
Latin harfleri ile yazılmış ve 81 sayfadan ibaret olan kitabın 13. yüzyıl ortalarından ve 14. yüzyıl ortalarına kadar Hristiyan misyoner ve tacirler tarafından yazıldığı düşünülmektedir. Kıtabin ilk 110 sayfası İtalyanlar, sonraki 52 sayfası ise Almanlar tarafından yazılmıştır.

İçerik

Kuman Kitabı, birçok kişi tarafından yazılmış parçaların bir araya getirilmesi sureti ile oluşmuş bir çalışmadır. Günümüzdeki halini alması 13. yüzyıl ortalarından 14. yüzyıl ortalarına kadar yaklaşık 100 yıl kadar zaman almıştır.
Eserin İtalyanca Kodeks (İtalyan Kitabı) denen ilk 110 sayfalık bölümü Latin alfabesine göre dizilmiş 1560 sözcük içeren, Latince-Farsça-Kıpçakça sözlükle başlar. Ardından sözcüklerin anlamlarına göre öbeklere ayrıldığı 1220 sözcük içeren ikinci bir sözlük yer alır. Buradaki 2680 sözcükten 200'ünün Farsça ve Kıpçakça karşılıkları verilmemiştir. [2]
Eserin Kıpçakça-Almanca sözlükle başlayan Almanca Codex (Alman Kitabı) denen ikinci bölümünde, Kıpçakça-Almanca ve Kıpçakça-Latince dizinler verilmiştir. Bu dizinlerde bazı sözcüklere örnek cümleler de mevcuttur. Ardından Kıpçakçaya çevrilmiş dualar, ilahiler, 47 Kıpçak bilmecesi ve Kıpçakça eklere ilişkin bazı dil bilgisi kuralları yer alır. [3]

• Codex Cumanicus'ta aşağıdaki metinler bulunmaktadır:

Atamız kim köktesiñ.Alğışlı bolsun seniñ atıñ, kelsin seniñ xanlığıñ, bolsun seniñ tilemekiñ – neçikkim kökte, alay [da] yerde.Kündeki ötmegimizni bizge bugün bergil.Dağı yazuqlarımıznı bizge boşatqıl – neçik biz boşatırbiz bizge yaman etkenlerge.Dağı yekniñ sınamaqına bizni quurmağıl.Basa barça yamandan bizni qutxarğıl. Amen! Türkiye Türkçesi ile metin aşağıdaki gibi cevrilebilir:
Atamız sen göktesin.Alkışlı (kutlu) olsun senin adın, gelsin senin hanlığın, olsun senin dileğin– nasıl ki gökte, ve yerde.Gündelik ekmeğimizi bize bugün ver.Ve de yazıklarımızdan (suçlarımızdan) bizi bağışla– nasıl biz bağışlarız bize yaman (kötülük) edenleri.Ve de şeytanın sınamasından bizi koru.Tüm yamandan (kötülükten) bizi kurtar. Amin!

• Ayrıca kitabın içinde aşağıdaki nasihat türü dizeler bulunmaktadır:

Bilge, tetik kişilermenim sözim eşitinglereki yolnı ayrınglar Yarlı, miskin kişileryahşı bitig bilmezlertalaşman sözin inanırlarörtlik tamukka tüşerleryekning tuzakna ilnirler Bu dizeler, Türkiye Türkçesi ile metin aşağıdaki gibi cevrilebilir:
Bilge, akıllı kişilerbenim sözümü işitsinleriki yolu ayırsınlar fakir, miskin kişileriyi yazılmışı bilmezlerdalaşanların sözüne inanırlarateşli cehenneme düşerlerşeytanca tuzaklara ilişirler

• Bilmeceler içinde aşağıdaki örnekler bulunmaktadır:

Aq küymening avuzı yoq. Ol yumurtqa."Ak at arabasının ağızı yok. O yumurta." (Türkiye Türkçesi) Olturganım oba yer, basqanım bagır canaq. Ol üzengi."Oturağım oba yer, bastığım bakır çanak. O üzengi." (Türkiye Türkçesi)