Powerofdreams

Adigece (Adıgece :адыгaбзэ / Adıgabze tarafından konuşulur.Kiril (Rus) alfabesini kullanır. Günümüzde dünya yüzünde çoğunluğu Türkiye'de olmak üzere, Adıgece'yi anadili olarak kullanan insan sayısı, 1.500.000'in üzerindedir. Sadece Türkiye'de Adige kökenli 2.200.000'in üzerinde insan yaşadığı tahmin edilmektedir. Başlıca ;Kabartayca:адыгэибзэ/Adıgeyıbze;Besleneyce:Адиябзэ/Adiyabze;Şapsığca:1эдгабзэ/Adgabze, Адгэ бзэгу/Adge bzegu), Kuzey Kafkasya’da, Adigey Cumhuriyeti’nde ve Krasnodar Krayında yerli nüfusun dilidir. Abhaz-Adıge dilleri olarak da bilinen Kuzeybatı Kafkas dilleri öbeğine bağlıdır. RF'de görece az sayıdaki Adigelerlehçeleri, kıyı-Natuhay (Нэтыхъуай) ya da Natuhac (Нэтыхъуадж), Şapsığ (Шапсыгъ) ve Hak'uç (Хьак1уцу), bozkır-Bjeduğ (Бжъэдыгъу), Abadzeh (Абдзах), K'emguy, Hatukay (Хьатикъуай), Mahoş (Мэхъош), Yegerukay (Еджэрыкъуай), Mamhığ (Мамхыгъ).

• Bu lehçelerden Şapsığ ve Hak'uç Krasnodar krayındaki Soçi (Adıgece:Шъачэ/Saçe) metropolitan alanı ile Tuapse rayonunda (ya da Karadeniz kıyısı Şapsığyası'nda); Abadzeh, Şapsığ, Bjeduğ ve K'emguy ise Adıgey Cumhuriyeti'nde, bu son beş lehçe ile birlikte diğer lehçelerin tamamı ise Diaspora ülkelerinde (Türkiye, Irak, Suriye, Ürdün,Lübnan, İsrail,Libya,Tunus,Kıbrıs, Bulgaristan ve Sırbistan-Kosova,AB,İsviçre,ABD,Kanada ve Avustralya,vb) konuşulmaktadır.
• Adıgece 1864'te Türkiye'ye yapılan göçten (deportasyon) önce 2 milyon dolayında bir nüfus tarafından konuşuluyordu (1). Adıgece, Diaspora'daki Çerkeslerin büyük bir çoğunluğu tarafından,başta Türkiye olmak üzere halen konuşulmaktadır. Edebiyat dili,önceleri Şapsığ lehçesi idi.Ancak Adıgey Cumhuriyeti'nde Şapsığ nüfusunun az olması (4 Şapsığ ve 1 Natuhay köyü) nedeniyle K'emguy (К1эмгуй) esası benimsenmiş,23 Eylül 1924'te kurulan Krasnodar krayına bağlı Şapsığ Ulusal Rayonu'nun 24 Mayıs 1945'te kaldırılması üzerine de, Şapsığcanın bir yazı dili olması durumu da sona ermiştir.
• Adıgece bugün RF'ye bağlı Adıgey Cumhuriyeti'nde resmi dildir.Adıgece Krasnodar krayı ile İsrail'in (4.100 Adıge) Adıge okullarının bazı sınıflarında seçmeli bir ders olarak ilgili devletlerce okutulmaktadır.Adıgece dersler cumhuriyetlerde,sınıfına göre değişmek üzere 1-10.sınıflarda 2 ile 4 ders saati tutarında,Krasnodar Kray'da ise 1-10. sınıflarda 1 ile 2 ders saati tutarında ve Türkiye okullarında İngilizce derslerinin Türkçe yardımıyla işlenmesi gibi,oralarda da Rusça yardımıyla okutulmaktadır,ancak Kabardey-Balkar Cumhuriyeti'nde anadiline dönüş programı başlatılmıştır.Daha çok bilgi için tıklayın-Kabartayca. Ürdün'de de bir özel okulda,Adıgece seçmeli bir ders olarak öğretilmektedir.Türkiye'de de yasak dil kapsamından çıkartıldıktan sonra,Çerkesçenin (Adıgece), devlet denetiminde ve özel kurslar niteliğinde öğretilmesine yasal olanak sağlanmıştır (2004).2002'de RF'deki toplam Adıge sayısı, Şapsığlar dışında, 131.769 idi.1864 öncesinde 700 bin olarak tahmin edilen Şapsığ nüfusu (2) ise, Kafkasya'da iyice azalmıştır (tahminen 12 bin; Adıgey Cumhuriyeti'ndeki Adıge sayılan Şapsığlarla birlikte 20 binden az).Türkiye'deki Adıge asıllı insan sayısı,en çok Şapsığ, ardından Abadzeh,daha azı da Kabartay ve diğerleri olmak üzere 2 milyon ikiyüzbinin üzerinde olduğu tahmin edilmektedir (3).
• Adıgecenin doğu kolu olan Kabartayca (Qeberdeyıbze ya da Adıgebze) ise,Kafkasya'da Adıge nüfus çoğunluğunun konuştuğu dil olup, RF'ye bağlı "Kabartay-Balkar" (3 resmi dilli) ve "Karaçay-Çerkes" (5 resmi dilli) cumhuriyetlerindeki resmi dillerdendir. 2002'de RF'deki "asıl Kabartay" (519.958) ve Kabartayca dilli "Çerkes" (60.517) sayısı, Adıgey'dekiler dışında,toplam 580.475 idi. Ayrıca RF'deki Abazalar da (2002'de 37.942),Kabartaycayı da konuşmaktadırlar. Türkiye'de "Geleneksel olarak konuşulan dil ve lehçelerde yayın" çerçevesinde ve "Çerkesçe" adı altında, haftada bir gün (Perşembe günü) Kabartayca radyo (45 dakika,Radyo 1,saat 6.30) ve televizyon yayını (TRT-3;30 dakika,sabah saat 07.30) verilmektedir.TRT'de değişimli olarak,bir hafta Adıgece,bir hafta da Kabartayca yayın yapılması planlanmış ise de,uygulanmamıştır.

Ancak,birçok Adıgece internet radyo-tv yayını vardır,bu kapsamda,İsrail'in Kfar-Kama belesinde bulunan "Nafna" internet radyosu günde 24 saat Adıge-Şapsığ (ya da Hak'uç) lehçesinde yayın yapmaktadır (Hak'uç lehçesi birçok yerde,birçok Adige lehçesi ile birlikte,yerini daha baskın bir lehçe olan Şapsığ lehçesine bırakmıştır,Şapsığca,örneğin Sakarya ve Düzce gibi yerlerde ve Kabartayca da Kayseri ve Sivas gibi yörelerde,diğer lehçeleri özümlemiş ya da etki altına almıştır).Diaspora'da daha başka,yeni yeni kurulan Adıgece radyo ve tv internet yayınları da vardır.

• RF içindeki Adıgelerin toplam sayısı,Şapsığlar dışında, 2002'de 712.244 idi.1999'da RF yönetimince bir etnik topluluk olarak tanınmış olan Şapsığların sayısı,Krasnodar krayı verilerine göre 3.231'den başlatılıyorsa da pek inandırıcı değildir. Çünkü,şimdiki Kıyıboyu Şapsığ yöresinin (Soçi metropoliten alanı ve Tuapse rayonu) yarı Şapsığ nüfusunu içeren,eski Şapsığ Ulusal Rayonu'nda bile,Eylül 1942'de,yine Rus kaynaklarına göre 4 bin Şapsığ nüfus bulunuyordu (T.V.Polovinkina,Çerkesya Gönül Yaram,Ankara,2007,s.308).Tuapse rayonundaki Şapsığlarla birlikte sayı 8 bin dolayındaydı. Kıyıboyu Şapsığya yöresi (Хы1ушъо Шапсыгъэ) Şapsığ nüfusunun,60 yıl boyunca hiç artmayarak,üstelik 8 binden,2002'de 3 bine düşmüş olması olayı,düşündürücü olması gerekecek bir durumdur.Şapsığ kaynaklarına göre ise sayı,en az 12 bindir (4).
• Adıgeceye en yakın dil, Adıgecenin doğu kolu olan Kabartayca ve daha sonra,şimdi ölü dil olarak da sayılan Vıbıh ya da Ubıh dilidir (5).Vıbıh dilinden sonra,Abhaz dilinin yaşayan edebiyat dilleri olan "Abazaca" (Karaçay-Çerkesya'da resmi dil) ve "Abhazca" da (Abhazya'da resmi dil) Adıgeceye en yakın sayılan dillerdir.
• Adıgece, 1927 yılına değin Arap alfabesini, 1927-37 arası Latin harflerini kullanmış, 1937'den beri de Kiril (Rus) alfabesini kullanmaktadır. Kabartayca ise, 1924'e değin Arap, ardından 1936'ya değin Latin alfabesini kullanmış, 1936'dan beri de Kiril alfabesini kullanmaktadır (6).Adıgece,yazılı yaşama geçişten önce ondalık sayı sistemi yerine yirmilik bir sistemden yararlanmakta idi.

Adıgecede filler 4 ayrı kademeden oluşmaktadır: 4 basamaklı bir fiil yapısı olan Adigecede kelimler ontolojik olarak da ses anlamsal temellerden beslenirler. Adigece'deki ontolojik tabakalar "hiçlik" tabakası, yanış ve "oluş" tabakası, "insansı" tabaka ve "tanrısal" tabaka olmak üzere dörde ayrılır. "Hiçlik" tabakası;"ц1" sesiyle ifade edilirken, oluş ve yanma tabakası;"с" sesiyle ifade edilir.İnsansı tabaka ise; "щ" sesiyle ifade edilir. Tanrısal tabaka ise; "T" tabakasıdır. Adigecedeki fiilerin tamamı apesteriori fiilerdir. Yani her fiil aktardığı deneyimin bilgisini kendi içinde taşır. Adigecede apriori bir ifade bulunmaz. Başka bir biçimde söylemek gerekirse gizil,sembolik ve tecrübe dışı transandantal-müteal bir bilginin varlığını bu dil reddeder. Son zamanlarda bu konuda Ber Hikmet adlı bir düşünürün üç ayrı çalışması yayınlanmıştır. "Adigece Fiiller Kitabı", "Adigece Magıbze", "Adigece Anlamak ve Düşünmek" adlı bu üç kitap, bugüne kadar Adigece-Çerkesce hakkında yazılmış en spekülatif ve en orjinal kitaplardır. Örnek: Adigecede insan demek ;"ц1ыху" demektir ve iki sesten oluşur :"ц1" ve "ху". Bu seslerden ц1 sesi hiçlik anlamına gelir. ху sesi ise olmak anlamına gelir. Mastar hali "хун" dur. Bu bağlamda Adigecede İnsan demek, hiçlikten olan ya da hiçlikten çıkan demektir. Ki özü hiçlik olan anlamını da verir.Ayrıca tanımak kelimesinin karşılığı; "ц1ыхун" ise, fark edilebileceği gibi Adigecedeki insan kelimesinin mastar halinde fiil olarak ifede edilmesidir ki, bu da çok ilginç bir konudur, çünkü anlamı tanımak ,insanlamak, insansı olarak algılamak demektir. Bir diğer anlamı ise bilmektir. Şu halde toparlarsak özü hiçlik olan ve bir oluşla bu hiçlikten çıkan şeydir insan, özü hiçliktir,ama bu hiçlikten çıkar ve en temel faaliyeti de bilmektir. Adigecede insanı insan yapan temel yeti, "bilme" yetisi olarak karşımıza çıkar ki, yine Adigecede insan kelimesine karşılık gelen ikinci bir kelime daha vardır:"хъэ", bu ses türkçedeki "ha" sesine tekabül eder ki modern anlamda ilk ilkel insana denk gelir. Ayrıca Adigecede her sesin bir anlamı vardır. Kök kelime dillerinde böyle bir şey yoktur. Dünyada böylesi ikinci bir dil daha yoktur. Kelimelerin temel yapı taşları olan her bir ses bir anlam verir. Örnek: "a" sesi "el" anlamına gelir."p" sesi ise "ön" anlamına gelir."ge" sesi ise "arka" anlamına gelirken, "be" sesi "çok" anlamına gelir. Örnekler arttırılabilir.Sözcükler ise bu ses atomlarının permutasyon ve kombinasyonlarıyla oluşturulur. "Gu" sesi kalp anlamına gelir, sadece bu sesten 300'e yakın kelime çıkmıştır. "ж" sesi akışkanlığı ifade eder:"жэн" akmak demektir. "д" sesi birlikteliği ifade eder. "дэ": biz "дэр дэру":biz bize

Beyaz= oluş,oluşum Siyah=Hiçlik Kırmızı= Yanmak Yukarıda Adigecedeki renk isimlerinin Adigecedeki çağrışımları Türkçe olarak verilmiştir.Ayrıca Adigeler tek bir tanrıya inanırlardı,ama bu tanrının çok fazla sayıda sıfatları vardır. Orman,tarım,demircilik,bal,yıldırım gibi bir çok şeyin tanrıları sayılmaktaysa da, gerçekte bunlar tek bir tanrının farklı sıfatlarıdır.